Hatay Kelebeği



Doğanın renkli kanatları bahar güneşiyle birlikte çiçekten çiçeğe uçmaya başlarlar. Dağlar, ovalar, ormanlar veya bozkırlar kelebeklerin yaşam alanlarını oluşturur. Eşsiz biyocoğrafyaya sahip olan Hatay, 135 civarındaki tür sayısıyla bir kelebek cennetidir.


Türkiye genelinde yaklaşık 400 kelebek türü yaşamakta olup, bunların üçte birinden fazlasının Hatay sınırları içerisinde bulunması bölgenin ne denli zengin olduğunun bir göstergesidir.


Amanos Dağları, Akdeniz ve Karadeniz tipi bitki örtüsü barındırması nedeniyle bu zenginliğe önemli katkıda bulunur. İlin güneyinde bulunan Ziyaret Dağı, Antakya kent merkezinden geçen Asi Irmağı'nın oluşturduğu Asi havzası ile beraber  Suriye sınırına yakın bölgelerde yer alan yarı bozkır karakterindeki alanlar zengin tür çeşitliği açısından önem taşır.


Bir kelebeğin hayatında üç ayrı aşama bulunur. Yumurta ile başlayan serüven kısa sürede yerini tırtıla bırakır. Yapraklarla beslenen bu tırtıllar, bir süre sonra kendilerine bir koza örerler. Bundan sonraki gelişim pupa adı verilen koza içinde devam eder. Zamanı geldiğinde uçmaya hazır genç kelebek kozayı açarak kanat çırpmaya başlar.  


Yalancı Apollo (Archon apollinus) gibi bazı kelebek türleri yılda tek nesil oluşturur. Bir önceki yıldan kalan kozalardan çıkan erişkin kelebekler çiftleştikten sonra dişi uygun bir bitki üzerine yumurtlar. Çıkan tırtıllar beslenip kozayı oluşturduktan sonra açılmak için bir sonraki yılı beklerler. Çokgözlü Mavi (Polyommatus icarus)  gibi pek çok kelebekler çoklu nesil oluştururlar; yani her üç aşama yıl içinde defalarca tekrarlanır. 


Diken Kelebeği (Vanessa cardui) gibi bazı türler ise kış aylarını hibernasyon denilen bir nevi kış uykusuyla geçirirler. Bahar başlangıcında ilk uçmaya başlayan kelebekler kış uykusundan uyananlardır. Sanıldığı gibi kelebeklerin ömrü 

1-2 gün ile sınırlı değildir.


Kelebekler, kanat desenleri sayesinde birer kamuflaj ustasıdırlar. Beslendikleri çiçeklerin renklerine benzer pullar taşırlar. Bazılarının kanatlarında bulunan göz benzeri büyük desenler, saldırganları uzaklaştırmak için işlev görür. 


Kelebek gözleminin en uygun zamanını sabah saatleri oluşturur. Geceyi dinlenerek geçiren kelebekler güneşin ilk ışıkları ile birlikte aktifleşmeye başlarlar. Sabahları hareketleri yavaş olan kelebeklerin vücutları ısındıkça aktiviteleri fazlalaşır. Öğle saatlerinde aktiviteleri maksimuma ulaşır ve konmadan uzun süre uçabilirler.


Geçmiş yıllarda yapılmış çeşitli akademik araştırmalar ve Antakya Kelebek Gözlem Topluluğu üyelerince yapılan gözlemler sonucunda, Hatay'da şu ana kadar 135 kelebek türü belirlenmiştir. Türkiye'de 6  familyaya ait kelebek türleri yaşamakta olup, bu familyalara ait çeşitli üyeler Hatay'da da saptanmıştır.


Hatay'ın Çokgözlü Güzelmavisi (Polyommatus antiochenus), Çokgözlü Lübnan Mavisi (Polyommatus bassoni) ve Çokgözlü Hatay Mavisi (Polyommatus bollandi), Türkiye'de sadece Hatay'da bulunur. Dünyada ilk kez Hatay'da tanımlanan iki kelebek türü bulunmakta olup, bunlar Çokgözlü Hatay Mavisi (Polyommatus bollandi) ve Levantin Zıpzıpı (Thymelicus hyrax) adlı kelebeklerdir. Akdeniz Oyklosu (Euchloe belemia), Şeytancık (Cigaritis acamas), Akdeniz Şeytancığı (Cigaritis cilissa), Karagöz (Ypthima asterope), Akdeniz Mücevher Kelebeği (Chilades galba), Hataylı İparhan (Melitaea collina) gibi Türkiye'de nadir gözlenen kelebek türleri Hatay'da düzenli olarak görülmektedir.


Son zamanlarda Antakya Kelebek Gözlem Topluluğu tarafından yapılan gözlemlerde il için yeni kelebek türleri saptanmıştır. Yeni kelebek türlerinden; Amerika kıtasının en ünlü göçmen kelebeği olan Kral Kelebek (Danaus plexippus) ile akraba olan Sultan (Danaus chrysippus), Samandağ'da yaygın olarak gözlenmektedir.  


Türkiye'nin en büyük kelebeği olan Çift Kuyruklu Paşa (Charaxes jasius), daha çok kıyı illerde bulunan nadir bir kelebektir. 2002 yılından bu yana birkaç kez Antakya'da gözlenmiştir. Akdeniz Zıpzıpı (Muschampia proto) Akdeniz Bölgesi’nde yaşayan ve sık rastlanmayan bir türdür. 2006 yılından beri Yayladağı ve Antakya'da gözlenmiştir. 


Yakın zamanda bulunan bir diğer kelebek, Funda Zıpzıp Perisi’dir (Coenonympha arcania). Bu kelebek türünün esas dağılım alanı Trakya'dan Ardahan'a kadar Karadeniz şeridi boyuncadır. Amanos Dağları’nın yüksek rakımda benzer bitki örtüsü barındırması Funda Zıpzıp Perisi (Coenonympha arcania) için bir yaşam alanı oluşturmaktadır. Lidya Yalancı Cadısı (Pseudochazara lydia), Ege ile Akdeniz bölgesi dağlık ve kayalık alanlarında yaşamını sürdüren bir kelebek türü olup Hatay'da yeni belirlenmiştir. Balkan Kaplanı (Tarucus balkanicus) ve Nostrodamus (Gegenes nostrodamus) türleri de Hatay'da son yıllardaki gözlemlerde saptanmıştır.


Yazı ve fotoğraflar: Uz. Dr. Ali Atahan


Yazı ile ilgili diğer fotoğrafları Hatay Keşif Dergisi'nin 26. sayısında bulabilirsiniz.

null



Yapım: Verim Web